Stalna postavka „Od perpera do eura“


Stalna postavka Muzeja novca „Od perpera do eura“ jedinstvena je na našim prostorima. Sadrži vrijedne i rijetke primjerke apoena različitih nominalnih vrijednosti koje obuhvataju više perioda burne crnogorske istorije. Posjetioci Muzeja novca imaju priliku da se, na interaktivan način, upoznaju sa istorijom novca u Crnoj Gori, sa posebnim akcentom na period od 1906. godine do danas.


Stalna postavka „Od perpera do eura“ počinje pričom skoro 60 godina starijom od kovanja prvog perpera – pričom o zlatnom perunu, nikad otkovanom novcu Petra II Petrovića Njegoša. Naime, 1851. godine Njegoš je pripremao kovanje prvog crnogorskog novca, ali je realizaciju te namjere prekinula njegova prerana smrt, a kasnije je pronađen i sačuvan otisak peruna u vosku na osnovu koga je, u čast 150 godina od štampanja Gorskog vijenca u Beču, iskovan kao jubilarna kovanica koju je moguće vidjeti u Muzeju novca. 


Nakon Njegoševe smrti, Crna Gora je više od pola vijeka morala da čeka na sopstvenu valutu, iako je već 1878. na Berlinskom kongresu postala međunarodno priznata država. Godine 1906. u Beču je počelo kovanje prvog crnogorskog novca. U stalnoj postavci Muzeja novca izloženi su svi primjerci iz svih perioda crnogorskog novca – od prvih kovanica iz 1906, preko srebrnih perpera sa likom knjaza Nikole na aversu i crnogorskim grbom na porfiru na reversu, do zlatnih kovanica u tri nominale iz vremena knjaževine i kraljevine. Muzej posjeduje i veoma rijetke probne otkove para iz ratne 1915. godine, koji se čuvaju u muzejskom trezoru. 


Posjetioci imaju mogućnost da vide i papirne uputnice iz vremena balkanskih ratova i Prvog svjetskog rata koje su služile kao unutrašnji zajam našeg naroda državi u teškim trenucima. Štampane su u Pragu, na Cetinju i u Parizu. 


Istorija novca knjaževine i kraljevine Crne Gore završava se austrougarskom okupacijom, kada su crnogorske uputnice pečatirane okupatorskim žigovima. Godine 1917, okupator je čak napravio i svoj perper, poznat kao austrougarski ili arbanaški, jer je imao naslove na crnogorskom, njemačkom i albanskom jeziku. Na taj način su u novčanoj razmjeni građani Crne Gore za svoj srebrni ili zlatni novac dobijali bezvrijedni papir, pomenuti perper, koji je takođe izložen u stalnoj postavci Muzeja. 


U drugom dijelu postavke, izložen je novac kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, te dinari iz doba Kraljevine Jugoslavije. Stalna postavka Muzeja novca CBCG sadrži i novac korišćen na teritoriji Crne Gore u vrijeme italijanske okupacije u Drugom svjetskom ratu (1941-1943) sa primjercima verifikovanog dinara, zatim lire, kao i albanskih leka i frange. Reokupacijom od strane Njemačke (1943-1945) na teritoriji Crne Gore se kao sredstvo plaćanja uvode i njemačka Rajhkasen marka, kao i kune Nezavisne države Hrvatske, te dinari Srbije pod njemačkom okupacijom. Primjerci ovog novca koji je korišćen na pojedinim djelovima crnogorske teritorije takođe su izloženi u stalnoj postavci Muzeja novca.


Period oslobođenja obilježen je prezentacijom socijalnih dinara, koje izdaje Federalna Crna Gora u Federalnoj Jugoslaviji. Taj novac je veoma kratko korišćen. Naime, usljed kašnjenja u isporuci službenog novca naručenog iz SSSR-a, vlasti su bile prinuđene da obezbjede monete dok naručeni novac ne stigne. Po isporuci novca štampanog u SSSR-u, socijalni dinari su povučeni iz upotrebe. Izloženi dinari Demokratske Federativne Jugoslavije, Federativne Narodne Republike Jugoslavije i Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije prikazuju rad, obnovu države, partizane, odnosno simbolizuju socijalizam. Posebno su atraktivne novčanice sa likovima Arifa Heralića i Alije Sirotanovića – radnika čiji se likovi nalaze na novčanicama kao nagrada za njihov predan rad. Među izloženim novčanicama iz ovog perioda izdvajaju se i one sa prvim prikazom jednog intelektualca na jugoslovenskoj novčanici – Nikole Tesle, kao i Josipa Broza Tita, doživotnog predsjednika Jugoslavije.


U stalnoj postavci izložen je i novac koji nas uvodi u krah socijalističke Jugoslavije, kroz porast inflacije od 1986. g. Na novcu iz 1992. g. se, umjesto grba SFRJ, nalazi grb Narodne Banke Jugoslavije, jer je SFRJ prestala da postoji, a Crna Gora i Srbija formirale su zajednicu pod imenom Savezna Republika Jugoslavija. U toj državi je, u periodu sankcija, vladala jedna od najvećih inflacija u novijoj istoriji. Ogroman broj nula nalazio se na novčanicama koje su serijski izlazile. Jugoslavija je u periodu inflacije imala i najveću nominalu na novčanici – 11 nula na novčanici od 500. 000, 000. 000. Apoeni novog dinara koji je je trenutno zaustavio inflaciju novca u zajednici takođe je izložen.


Stalna postavka se završava kolekcijama njemačke marke koja je, u cilju zaustavljanja dalje inflacije, 2000. godine u Crnoj Gori zamijenila dinar, kao i kolekcija zvaničnog sredstva plaćanja u Crnoj Gori – eura.


Dio stalne postavke je i vrijedna zbirka jubilarnog novca, para i perpera koji je izdavala CBCG povodom prenošenja posmrtnih ostataka kralja Nikole I i kraljice Milene na Cetinje, zatim povodom obilježavanja godišnjice rada Centralne banke Crne Gore (2002), te povodom obilježavanja stogodišnjice kovanja prvog državnog novca (2006). U postavci je izložen i jubilarni novac Narodne banke Jugoslavije iz perioda 1968-1998, među kojim su i kolekcije u zlatu i srebru u spomen štampanja Oktoiha, 150. godišnjice štampanja Gorskog vijenca, te u čast sv. Vasilija Ostroškog. Iz doba SFRJ, tu je vrijedna kolekcija jubilarnog novca posvećenog Samitu nesvrstanih i Zimskim olimpijskim igrama održanim u Sarajevu 1984. godine.


Među eksponatima se posebno izdvaja mašina za kovanje novca iz 1849. godine na kojoj je, pored ostalog, kovan i prvi crnogorski novac – perper. Ova mašina je dobijena od Bečke kovnice 2006. godine, potpuno je reparirana i funkcionalna, pa je na njoj moguće kovati metalne apoene u komercijalne svrhe.